##گواتر

گواتر یکی از بیماری های شایع غده تیروئید -غده ای پروانه ای شکل در جلوی گردن- به شمار می رود که اصلی ترین عامل ایجاد آن نیز کمبود دریافت ید در بدن است. به گفته کارشناسان، احتمال بازگشت ابن بیماری به دلیل مصرف نکردن غذاهای یددار در کشور وجود دارد.

هرچند آمار مبتلایان به گواتر در کشور به گفته مسوولان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کمتر از پنج درصد است اما آنان درباره احتمال بازگشت این بیماری به دلیل استفاده نکردن از منابع غذایی یددار، هشدار داده اند.

ید، ماده اصلی برای ساختن هورمون های تیروئید است؛ هورمون هایی که نقش موثری در سوخت و ساز بدن و رشد ساختار عصبی ایفا می کنند و نبود آن مشکلاتی از جمله عقب ماندگی ذهنی یا حتی پوکی استخوان ایجاد می کند.

'ید' یک عنصر شیمیایی موجود در طبیعت است که بدن ما قادر به تولید آن نیست بنابراین باید آن را از منابع غذایی تامین کنیم.

اما با توجه به اینکه در خاک اغلب نقاط دنیا از جمله کشور ما، ید کافی وجود ندارد منابع غذایی این مناطق نیز نمی توانند ید مورد نیاز بدن را تامین کنند و به همین دلیل در این مناطق استفاده از نمک های ید دار به عنوان مهم ترین عامل تامین ید افراد محسوب می شود.

اگر به هر دلیلی بدن ید مورد نیاز خود را تامین نکند دچار بیماری های مختلف تیروئیدی از جمله گواتر می شود.

گواتر به بزرگ تر شدن غده تیروئید بیشتر از حد طبیعی آن اطلاق می شود؛ غده تیروئید از دو لب -بخش- تشکیل شده که هر لب تیروئید در حالت طبیعی به اندازه بند انتهایی انگشت شصت هر فرد است؛ لب های تیروئید در دو طرف نای قرار دارد و معمولا قابل مشاهده و لمس نیستند.

در صورت بزرگ شدن غده تیروئید، توده ای قابل مشاهده و لمس، در ناحیه جلوی گردن ایجاد می شود که به این حالت، بیماری گواتر می گویند.

اگر تولید هورمون از غده تیرووئید بزرگ شده به اندازه طبیعی باشد، به بیماری ایجاد شده 'گواتر ساده' گفته می شود.

در 'گواترهای سمی' میزان تولید هورمون توسط غده تیروئید یا به عبارت دیگر عملکرد غده تیروئید بیش از حد طبیعی است.

اگر غده تیروئید بزرگ شده برای تولید هورمون کافی، توانایی لازم را نداشته باشد، 'گواتر کم کار' حاصل می شود.

 


**علل ایجاد گواتر

وقتی غده تیروئید نتواند به اندازه کافی هورمون تولید کند با بزرگ شدن خود سعی در جبران تولید کم می کند و به دنبال آن گواتر ایجاد می شود.

شایع ترین علت این فرایند کمبود ید است بنابراین اگر بدن شما به اندازه کافی ید نداشته باشد، نمی توانید به اندازه کافی هورمون تیروئید تولید کنید.

در چنین حالتی غده تیروئید با بزرگ شدن خود سعی در برداشت بیشتر ید از جریان خون می کند و تولید هورمون خود را به اندازه طبیعی می رساند.

در حقیقت به قیمت بزرگ شدن اندازه غده تیروئید (گواتر)، مقدار هورمون های تیروئید فرد به اندازه طبیعی می رسد.

اما اگر دریافت ید شدیدا کاهش یابد منبع ید بدن نیز دیگر قادر به جبران تولید هورمون تیروئید نیست و در این صورت تولید هورمون تیروئید در فرد مبتلا کم شده و به بیماری کم کاری تیروئید مبتلا می شود.

بیماری های التهابی غده تیروئید نیز می توانند موجب تورم این غده و ایجاد گواتر شوند که برخی از انواع آن نیز نسبتا شایع است؛ مانند 'بیماری هاشیموتو' که یک نوع بیماری خود ایمنی محسوب می شود.

در این بیماری سیستم ایمنی فرد، غده تیروئید را بیگانه تصور کرده علیه آن واکنش نشان می دهد و موجب بروز التهاب در غده و در نتیجه بزرگی آن (یعنی گواتر) می شود. این بیماری که ممکن است به صورت گواتر ساده یا با کم کاری تیروئید همراه باشد در زنان شایع تر است.

علت دیگر بزرگی غده تیروئید یا گواتر، تومورهای تیروئید است که خوشبختانه اغلب آنها خوش خیم هستند اما در صد کمی از آنها نیز ممکن است بدخیم باشند.

رشد سریع گواتر در عرض چند هفته، بروز درد ناگهانی در گواتر، اختلال در بلع، سابقه فامیلی سرطان تیروئید، سابقه دریافت پرتودرمانی در ناحیه سر و گردن در دوران کودکی می تواند نشانی بر احتمال بدخیم شدن تومور تیروئید باشد.

نخستین عامل ایجادکننده گواتر، دریافت ناکافی ید است. کمبود ید در بدن موجب تولید هورمون تحریک کننده تیروئید موسوم به 'تی. اس. اچ' می شود که عملکرد تیروئید را تحریک می کند در نتیجه با گذشت زمان، این غده برجسته می شود. اگر گواتر در مراحل ابتدایی تحت درمان قرار گیرد کاملا آثار ظاهری و اثرات آن از بین می رود اما اگر پیشرفت کند و فرصت طلایی از بین برود ، آثار به وجود آمده از آن جبران ناپذیر است. گواتر هم موجب پرکاری و هم موجب کم کاری غده تیروئید می شود و عوارض مختلفی دارد که بدشکل کردن چهره یکی از آنها است. گواتر حتی موجب فشار آمدن به نای هنگام عصبانی شدن می شود و ممکن است روی صدای بیمار تاثیر منفی داشته باشد. بی توجهی به گواتر حتی ممکن است آن را تبدیل به سرطان کند.

میزان شیوع گواتر هنگام آغاز برنامه غنی سازی نمک ها با ید در سال 68، حدود 68 درصد بوده است اما هم اکنون پس از 22 سال به کمتر از 7/4 درصد رسیده است.  گواتر از زمان غنی سازی نمک ها با ید در کشور بطور چشمگیری کاهش یافته است. هرچند میزان شیوع گواتر کم است اما باید مراقب باشیم تا این بیماری دوباره برنگردد.

##گره های تیروئیدی

کمبود ید در بدن یکی از شایع ترین علت بروز گره های تیروئیدی -نوعی اختلال تیروئید- است.گره های تیروئیدی که به نام 'ندول' نیز خوانده می شود، نوعی تومورهای غده ای شکل است. این گره ها یا به صورت منفرد یا به صورت متعدد در غده های تیروئیدی بروز می کند و هرچند معمولا علامت و درد ندارد اما گاهی به صورت برجستگی در گردن قابل تشخیص است. برخی از گره های تیروئیدی خود بخود و بدون ارتباط با یک عامل خارجی به وجود می آید؛ این گره ها، عملکرد خاصی ندارد اما گاهی نیز موجب تولید بیش از اندازه هورمون تیروئید و پرکاری آن می شود. گره های تیروئیدی معمولا به صورت گره تو پر یا کیست بروز می کند ؛ اگر این گره ها در اسکن دیده نشوند به آنها گره های سرد اطلاق می شود؛ پنج تا 10 درصد گره های سرد ممکن است بدخیم و سرطانی باشد.  اما اغلب گره های سرد معمولا خوش خیم هستند؛ این گره ها با توجه به اندازه آنها باید تحت عمل جراحی قرار گیرند و درمان گره های خوش خیم نیز بستگی به اندازه آنها دارد. گره های تیروئیدی کوچک- کمتر از 5/2 سانتی متر- ، نیازی به درمان ندارند و تنها بیمار باید آنها را در مقاطع زمانی مشخص، کنترل کند. گره های بزرگ تیروئیدی دارای اثرات فشاری مانند تنگی نفس یا اختلال در بلع هستند. چون گره های تیروئیدی، علامت خاصی ندارند معمولا بصورت اتفاقی -به دلیل برجستگی گردن- از سوی پزشک ، اطرافیان یا خود بیمار تشخیص داده می شود.  به گره های تیروئیدی پرکار ، گره های گرم اطلاق می شود؛ کاهش وزن، تعریق زیاد، اضطراب، عصبانیت و پرخوری از علایم این نوع از گره ها به شمار می رود.  این نوع از گره ها، بدخیم نمی شوند.  گره های تیروئیدی بزرگ را یا با عمل جراحی یا توسط رادیواکتیو از بین می برند.

##مواد گواتروژن

مصرف بیش از اندازه و بی رویه انواع کلم، چغندر،ترب، سیب زمینی، ذرت ،چاودار-نوعی غله-، خردل و انواع مغزهای خام مانند بادام زمینی منجر به بروز بیماری گواتر می شود.

مواد غذایی یادشده جزو مواد 'گواتروژن' بوده و این گونه مواد مانع جذب ید در بدن می‌شود و در نتیجه ایجاد گواتر می‌کند.  بی توجهی به مصرف اینگونه مواد غذایی موجب اختلال در جذب ید بدن می شود اما اگر همین مواد غذایی پخته شود مواد گواتروژن آنها تجزیه می شود و دیگر مانع جذب ید در بدن نخواهد شد.  البته این مواد غذایی ترکیبات مفید و مهمی دارد بطورمثال کلم ها از منابع خوب کلسیم به شمار می رود بنابراین توصیه می شود این مواد غذایی بصورت پخته شده مصرف شود.  همچنین مصرف سوسیس، کالباس و گوشت های حاوی نیترات و نیتریت - گوشت های فراوری شده مانند گوشت دودی - موجب کاهش دریافت ید در بدن می شود. سیگار و قلیان نیز زمینه اختلال جذب ید در بدن را فراهم می آورد.  زرده تخم مرغ، نان جو، نان سفید گندم، برخی پنیرها، سیب زمینی تازه و ماء الشعیر حاوی ید است.



تاريخ : ۱۳٩۱/۳/۱۱ | ۸:٥٢ ‎ق.ظ | نویسنده : من س ح | نظرات ()